كه عاقبت مخالفت بعضى از نامبردگان در آيات قبل اين شد كه بعد از روشن شدن هدايت كارشان به ارتداد كشيده شد . پس مراد از اطاعت خدا به حسب مورد اطاعت او در احكام مربوط به قتال است ، و مراد از « اطاعت رسول » اطاعت او است در هر دستورى كه آن جناب مامور به آن و به ابلاغ آن شده ، و نيز هر دستوريست كه آن جناب به عنوان مقدمه قتال و به ولايتى كه در آن داشته داده ، و مراد از « ابطال اعمال » تخلف از حكم قتال است ، آن طور كه منافقان و مرتدين تخلف كردند . ولى بعضى از مفسرين « 1 » گفته‌اند : مراد از « ابطال اعمال » و حبط شدن آن منت نهادن بر خدا و رسول است كه ما ايمان آورديم ، و چنين و چنان كرديم ، به شهادت اينكه در جاى ديگر فرموده : « يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا - بر تو منت مىگذارند كه اسلام آوردند » . بعضى « 2 » ديگر گفته‌اند : منظور از اين ابطال ، ابطال به رياء و خودنمايى است . بعضى « 3 » ديگر گفته‌اند : ابطال به وسيله عجب و خودپسندى است . بعضى « 4 » گفته‌اند : به وسيله كفر و نفاق است . و بعضى « 5 » گفته‌اند : مراد تنها ابطال صدقات به وسيله منت و اذيت است هم چنان كه فرموده : « لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالأَذى » « 6 » . و بعضى « 7 » گفته‌اند : ابطال به وسيله گناهان است . و بعضى « 8 » ديگر گفته‌اند : به وسيله گناهان كبيره است . و اشكالى كه متوجه همه اين گفته ها مىشود - به فرض اينكه هر يك در جاى خود درست باشد - اين است كه هر كدام از آنها يكى از مصاديق آيه است ، نه اينكه آيه در خصوص آن نازل شده . تازه اين در صورتى است كه ما از سياق آيه صرف نظر . كنيم و گر نه گفتيم كه سياق تنها با اين معنا سازگار است كه منظور تخلف از جهاد باشد . * ( « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّه ثُمَّ ماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّه لَهُمْ » ) * از ظاهر سياق برمىآيد كه اين آيه تعليل آيه قبل باشد ، در نتيجه چنين مىفهماند كه : اگر شما خدا و رسول را اطاعت نكنيد ، و اعمال خود را با پيروى از روشى كه خدا را به خشم مىآورد باطل كنيد ، و از رضوان خدا كراهت داشته باشيد ، نتيجه اش اين مىشود كه به كفار خواهيد پيوست ، كفارى كه سد راه خدايند ، و بعد از مردن اين چنينى تا ابد مغفرت ندارند . و مراد از « صد عن سبيل اللَّه » اعراض از ايمان ، و يا جلوگيرى مردم است از اينكه ايمان آورند .

--> ( 1 و 2 و 3 و 4 و 5 ) تفسير روح المعانى ، ج 26 ، ص 79 . ( 6 ) سوره بقره ، آيه 264 . ( 7 و 8 ) روح المعانى ، ج 26 ، ص 79 .